Co do zasady, małżonkowie podlegają odrębnemu opodatkowaniu. Mogą oni jednak (po spełnieniu przesłanek, o których mowa w art. 6 updof) na wniosek wyrażony we wspólnym zeznaniu rocznym, być opodatkowani łącznie od sumy swoich dochodów. W tym przypadku podatek określa się na imię obojga małżonków w podwójnej wysokości podatku obliczonego od połowy ich łącznych dochodów. Do sumy tych dochodów nie wlicza się dochodów opodatkowanych w sposób zryczałtowany.

Wniosek o łączne opodatkowanie dochodów małżonków, między którymi istniała w roku podatkowym wspólność majątkowa, może być także złożony przez podatnika, który:

1) zawarł związek małżeński przed rozpoczęciem roku podatkowego, a jego małżonek zmarł w trakcie roku podatkowego,

2) pozostawał w związku małżeńskim przez cały rok podatkowy, a jego małżonek zmarł po upływie roku podatkowego przed złożeniem zeznania podatkowego.

Przykład Państwo Agnieszka i Robert Kowalscy zawarli w lutym 2000 r. związek małżeński. Istniała między nimi wspólność majątkowa i nie osiągali dochodów wykluczających wspólne rozliczenie. W styczniu 2010 r. przed złożeniem przez małżonków zeznania rocznego za 2009 r. zmarł pan Robert. Pani Agnieszka ma prawo rozliczyć się na zasadach preferencyjnych za 2009 r. i 2010 r.

Uprawnienie do wspólnego rozliczenia dochodów przysługuje także wtedy, gdy jeden z małżonków w roku podatkowym nie uzyskał przychodów ze źródeł, z których dochód jest opodatkowany według skali podatkowej, lub osiągnął dochody w wysokości niepowodującej obowiązku uiszczenia podatku. Ponadto prawo wspólnego rozliczenia dochodów możliwe jest również przez:

1) małżonków, którzy mają miejsce zamieszkania dla celów podatkowych w innym niż Rzeczpospolita Polska państwie członkowskim Unii Europejskiej lub w innym państwie należącym do Europejskiego Obszaru Gospodarczego albo w Konfederacji Szwajcarskiej,

2) małżonków, z których jeden podlega nieograniczonemu obowiązkowi podatkowemu w Rzeczypospolitej Polskiej a drugi ma miejsce zamieszkania dla celów podatkowych w innym niż Rzeczpospolita Polska państwie członkowskim Unii Europejskiej lub w innym państwie należącym do Europejskiego Obszaru Gospodarczego albo w Konfederacji Szwajcarskiej

- jeżeli osiągnęli podlegające opodatkowaniu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przychody w wysokości stanowiącej łącznie co najmniej 75% całkowitego przychodu osiągniętego przez oboje małżonków w danym roku podatkowym i udokumentowali certyfikatem rezydencji miejsce zamieszkania dla celów podatkowych. Za całkowite przychody uważa się przychody osiągnięte ze źródeł określonych w art. 10 ust. 1 updof, bez względu na miejsce ich położenia.

Warunkiem skorzystania ze wspólnego opodatkowania dochodów małżonków jest istnienie podstawy prawnej wynikającej z umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania lub innych ratyfikowanych umów międzynarodowych, których stroną jest Rzeczpospolita Polska, do uzyskania przez organ podatkowy informacji podatkowych od organu podatkowego państwa, w którym osoba fizyczna ma miejsce zamieszkania dla celów podatkowych.
 

Przykład Państwo Barbara i Michał Malinowscy zawarli w marcu 2005 r. związek małżeński. Między małżonkami istniała wspólność majątkowa. W lipcu 2009 r. zmarł pan Michał. Pani Barbara nie osiągnęła w 2009 r. żadnych dochodów. Pan Michał osiągnął przychody ze stosunku pracy. Mimo iż pani Barbara nie osiągnęła w 2009 r. żadnych dochodów, może złożyć wniosek o rozliczenie dochodów wspólnie z małżonkiem.

Ponadto z możliwości wspólnego rozliczenia dochodów można skorzystać wtedy, gdy:

1) do żadnego z małżonków nie miały zastosowania przepisy art. 30c updof, ustawy o zryczałtowanym podatku dochodowym lub ustawy o podatku tonażowym,

2) wniosek o wspólne rozliczenie dochodów został złożony w terminie przewidzianym dla składania zeznań rocznych za dany rok.

Przy czym wyłączenie, o którym mowa w pkt 1 nie dotyczy podatników, którzy osiągali przychody z tytułu umowy najmu, podnajmu, dzierżawy, poddzierżawy lub innych umów o podobnym charakterze podlegające opodatkowaniu zryczałtowanym podatkiem dochodowym, jeżeli umowy te nie były zawierane w ramach prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej.
 

Przykład Państwo Janina i Adam Wiśniewscy zawarli w maju 2008 r. związek małżeński. Istniała między nimi wspólność majątkowa. Z dniem 1 stycznia 2009 r. pan Adam rozpoczął działalność handlową, z której dochody były opodatkowane 19% podatkiem liniowym. W lutym 2009 r. pan Adam zmarł. Pani Janina nie mogła rozliczyć dochodów wspólnie z małżonkiem za 2008 r., ponieważ państwo Wiśniewscy nie byli małżeństwem przez cały rok. Za 2009 r. podatniczka również nie może rozliczyć dochodów wspólnie z dochodami zmarłego małżonka, ponieważ dochody z pozarolniczej działalności gospodarczej małżonka były opodatkowane 19% podatkiem liniowym.

Wspólne rozliczenie dochodów daje podatnikowi pewne korzyści. Po pierwsze, umożliwia zmniejszenie wysokości obciążenia podatkowego za dany rok. Jeżeli jeden z małżonków uzyskał w danym roku podatkowym dochód przekraczający górną granicę pierwszego przedziału skali podatkowej, a drugi - dochód nieprzekraczający tej granicy, podatek obliczony na imię obojga małżonków jest niższy od podatku obliczonego indywidualnie przez każdego z nich. Jeżeli natomiast jeden z małżonków nie uzyskał w roku żadnych dochodów, w wyniku wspólnego rozliczenia dochodów podatnik zyska na równowartości kwoty zmniejszającej podatek określonej w pierwszym przedziale skali podatkowej (w 2009 r. kwota ta wynosiła 556,02 zł).

Po drugie, umożliwia uniknięcie procedury związanej z wydaniem spadkobiercom decyzji stwierdzającej nadpłatę lub ustalającej wysokość zobowiązania w podatku dochodowym.

Stosownie do art. 97 § 1 Ordynacji podatkowej, spadkobiercy podatnika przejmują przewidziane w przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki spadkodawcy. Przejawem realizacji tych praw i obowiązków w odniesieniu do podatku dochodowego jest konieczność ustalenia przez organ podatkowy w drodze decyzji wysokości nadpłaty lub zobowiązania podatkowego za okres, w którym zmarły podatnik nie złożył zeznania podatkowego. Jeżeli współmałżonek podatnika zdecyduje się na złożenie wniosku o wspólne opodatkowanie dochodów, wydanie takiej decyzji nie jest wówczas konieczne.
 

Przykład Państwo Mirosława i Jan Nowiccy zawarli w czerwcu 1998 r. związek małżeński. Istniała między nimi wspólność majątkowa i nie osiągali dochodów wykluczających wspólne rozliczenie. W dniu 1 maja 2009 r. zmarła pani Mirosława. Przy uwzględnieniu należnej jej ulgi rehabilitacyjnej, indywidualne rozliczenie jej dochodów skutkowałoby powstaniem nadpłaty w wysokości 1.650 zł. Pan Jan złożył wniosek o wspólne opodatkowanie dochodów za 2009 r., w wyniku czego otrzymał powstałą nadpłatę. Złożenie przez pana Jana wniosku o wspólne rozliczenie dochodów oznacza, iż urząd skarbowy zaniecha prowadzenia postępowania w celu stwierdzenia w drodze decyzji nadpłaty za 2009 r. wynikającej z rozliczenia pani Mirosławy.